2 . شيعيان و ياران نخستين امام على ( ع ) بيشتر از اعراب قحطانى [ - جنوبى / يمنى ] بوده‌اند و تحت تأثير سوابق فرهنگى گذشتهء خويش ، تشيع را بنياد نهاده‌اند و اصطلاحاتى همانند « وصى » و « وارث » توسط آنان وارد قاموس شيعه شده كه ملهم از سنت عميق فرهنگى آنان است . « 1 » 3 . يكى از رايج‌ترين ديدگاه‌ها در اين زمينه آن است كه پايه‌گذار مذهب تشيع ، « عبد اللّه بن سبا » ى يهودى است كه با اقتباس پاره‌اى آموزه‌ها و افكار يهودى و التقاط آنها با برخى تعاليم اسلام ، اين مذهب را پديد آورد . او در پوشش جانبدارى از امام على ( ع ) و سرانجام با نشر « اقوال غاليانه » در مورد او در ميان جمعى كه بعدها به شيعهء على معروف شدند ، به هدف خود جامهء عمل پوشاند . « 2 » 4 . پاره ديگر از نويسندگان - اعم از مسلمان سنى مذهب يا ايرانى ناسيوناليست يا مستشرقان غربى - با برجسته كردن موضوع پيوند زناشويى شهربانو ، دختر يزدگرد ساسانى و امام حسين ( ع ) كه حاصل آن ولادت امام سجاد دانسته شده ، « 3 » كوشيده‌اند اصل پايه‌گذارى تشيع يا بسط و توسعهء آن و آميختن آموزه‌هاى دينى و فرهنگى قوم پارسى را با اين مذهب ، محصول اقبال ايرانيان به تشيع قلمداد كنند . از نظر اينان اين اقبال نتيجهء پيوند زناشويى ياد شده است . « 4 » 5 . مذهب تشيع حاصل كوشش‌هاى امامان اهل بيت ( ع ) و به‌ويژه امام باقر ( ع ) و امام صادق ( ع ) است كه از اين طريق در پى به دست آوردن مقام روحانيت عمومى در جامعه بودند . از اين‌رو مردم را به غلوّ در مقام و فضائل خود رهبرى كرده ، با وضع احاديثى عليه خلفا و صحابهء

--> ( 1 ) . تاريخ تشيع ، ص 17 . جعفرى در تشيع در مسير تاريخ تا حدى به اين تحليل نزديك شده است . ( 2 ) . المقالات و الفرق ، ص 20 ؛ شيعه ، ص 234 ، 237 و 239 ؛ فجر الاسلام ، ص 277 و 278 . احمد امين آورده است كه ولهاوزن از مستشرقان معروف نيز تشيع را مولود افكار ابن سباى يهودى دانسته است . ( 3 ) . برخى از صاحب‌نظران به تفصيل اسناد اين موضوع را ارزيابى كرده و اصل داستان را افسانه دانسته‌اند : ر . ك : شهيدى ، زندگانى على بن الحسين ( ع ) ، ص 7 - 27 . مرحوم مطهرى نيز با بررسى موضوع مزبور آن را سخت مورد ترديد قرار داده‌اند . ر . ك : خدمات متقابل ايران و اسلام ، مجموعه آثار ، ج 14 ، ص 113 - 125 . ( 4 ) . براى نمونه سايكس ، مستشرق و مؤلف تاريخ ايران مىگويد : « يكى از نتايج شهادت امام حسين پيدا شدن فرقهء شيعه مىباشد . . . » ص 753 و 754 ؛ نيز ر . ك : سوردل ، اسلام ، ترجمه : اسماعيل دولت شاهى ، ص 106 و 107 ؛ ابراهيم حسن ، تاريخ الاسلام السياسى و الدينى ، ج 2 ، ص 92 .